وقت ریش تراشیدن همیشه بالاتنه‌ام را لخت می‌کنم که نگران ریختن کف و خرده ریش روی لباسم نباشم. شیر دستشویی را باز می‌کنم تا آب حسابی داغ شود و از دستشویی بیرون می‌آیم. موسیقی می‌گذارم. اکثراً کلاسیک یا راک‌اندرول و یا موسیقی لس‌آنجلسی که بتوانم وقت ریش‌تراشی باهاش قر بدهم. به دستشویی که برمی‌گردم آب داغ آینه‌ی دستشویی را بخار داده. می‌بندمش. اسپری کفِ (جدیداً ژلِ) ژیلت را روی کف دست می‌ریزم و با کف دست دیگر رویش آنقدر می‌مالم که به تمام سطح کف دستم مالیده شود. در حالی‌که سعی می‌کنم با دهان بسته موسیقی توی هوا را زمزمه کنم کف را با هر دو دست به صورتم می‌مالم. همیشه دوست دارم اول کف را توی دست‌هام درست کنم و بعد به صورتم بمالم. اسپری مستقیم کف یا ژل روی صورت حالت بد و ضدزیبایی‌شناسانه‌ای دارد که از آن پرهیز می‌کنم. جدیداً فهمیده‌ام اگر صورتم را قبل از اصلاح مدتی زیر آب گرم خیس کنم پوست صورتم نرم‌تر شده و در نتیجه اصلاح بهتری خواهم کرد. تیغ مک‌تری ژیلت را زیر شیر آب داغ گرم می‌کنم، تکان می‌دهم و بعد می‌گذارم پشت لب و از پایین به بالا می‌کشم. خورت خورتِ ریش‌ها بلند می‌شود. چند لحظه بعد بعضی جاهای پوستم نقطه‌های کوچولوی خون پیدا می‌شود. همیشه همین‌طور است! همیشه مثل پسربچه‌های تازه‌بالغ باید صورتم را زخم و زیلی کنم! تیغ کف‌دار را زیر شیر آب می‌گیرم و نگاه می‌کنم که چطور خورده سیاه‌های ریش‌ام در تضاد با سفیدی کف اصلاح‌اند. خرده‌های ریش‌ام را توی کاسه‌ی دستشویی رها می‌کنم و می‌گذارم برود به درک! خودم آزاد می‌شوم. هوا روی پوستم آزادانه جریان پیدا می‌کند. تازگی‌ها یاد گرفته‌ام وقتی به لپ‌هام می‌رسم بادشان کنم تا هم بهتر اصلاح شوند هم بامزه‌تر باشد! لپِ بادکرده‌ی کف‌آلودم یکهو از کف و خرده‌های سیاه خلاص می‌شود. و تو که سبیل یا ریش داری چه دانی که اصلاح صورت چیست!

وقتی اصلاح تمام می‌شود صورتم را با آب ولرم می‌شورم. آب می‌زنم به کف‌های باقی‌مانده در گوشه و کنار صورتم، پشت گوشم و کمی توی سوراخ‌های دماغم! این‌ور و آن‌ور زبری ته ریش به انگشت‌هام ساییده می‌شوند. فوراً تیغ را برمی‌دارم و روی آب جاری و لغزندگی ِ هنوز ِ کف اصلاح  می‌کشم و خوب گوش می‌دهم که صدای خورت خورت بیاید. بعد دو سه مشت آب خنک می‌زنم به صورتم. صورتم آزاد است و بازشده. با حوله، سفت و سخت صورتم را خشک می‌کنم و همین‌طور پشت گوش‌ها را. کمی با موسیقی می‌نشینم و بعد از آن بلند می‌شوم و می‌روم سر وقت زندگی. زندگی تازه‌تر است.

خواب هم مانند مرگ ما را در برمی‌گیرد و ما قدرت رو گرداندن از آن نداریم. قوی‌ترین شخصیت‌ها و مهم‌ترین آدم‌ها همان‌قدر برابر مرگ ضعیف و منفعل‌اند که در برابر خواب. رؤیا و کابوس دو روی یک سکه است. خواب‌های ما همیشه از جایی ناشناخته سر برمی‌آورند و ما را برای خودمان افشا و کشف می‌کنند. قوی‌ترین آدم‌ها هم نمی‌توانند دنیای خواب‌هایشان را به تسخیر خود درآورند و اگر کسی تصمیم به این کار گرفت شروع نکرده شکست خورده است. چرا که جنگیدن با دنیای خواب‌ها جنگ با "خود" است. هیچ‌کس نمی‌تواند "خود"ش را شکست دهد. درست مثل جنگ انسان با طبیعت است که بی‌گفتگو طبیعت پیروز میدان است. چیزهایی وجود دارد که انسان باید با احترام سر تسلیم به آن خم کند. مهم نیست که چقدر می‌فهمی یا چه کسی هستی!

سی و یک شهریور شروع رسمی جنگ ایران و عراق، اول مهر بازگشایی مدارس، اول مهر روز تولد مادرم است، مادرم معلم دوره‌ی راهنمایی بود، حالا بازنشست شده.

تاریخ رسمی آشفتگی را نمی‌پذیرد. همه‌چیز را از هم جدا می‌کند. وقتی راجع به پادشاهان، حاکمان و رهبران صحبت می‌کند مردم عادی و عامی را راه نمی‌دهد. وقتی راجع به واقعه‌ای هولناک صحبت می‌کند شادی‌ها، خرتوخری‌ها، حماقت‌ها و ضعف‌ها را نمی‌پذیرد. حماسه می‌سازد، تراژدی می‌سراید.

من جنگ را یادم نمی‌آید. مادرم می‌گوید یک‌بار وقت موشک‌باران تو تب کردی. تب‌ات از چهل گذشت و تشنج گرفتی. تا آژیر قرمز را زدند تو بیهوش شدی. رفتیم توی زیرزمین. آب سرد به پاها و صورتت زدیم فایده نداشت. بالا آمدیم و زنگ زدیم به دکترت. نبود. خانه‌ی یکی از فامیل‌هاشون مهمانی بود. زنگ زدیم به آنجا و پیداش کردیم. راهنمایی‌مان کرد. همه‌جور دارو داشتیم توی خانه. و درست وقتی که آژیر سفید کشیدند تو خوب شدی!

در کشوری هستم که با تمام دنیا سر جنگ دارد. با کشورهایی خوب است که آن‌ها هم سر جنگ دارند و سر جنگ‌هایی با هم توافق می‌کنیم. هرکه هرچه می‌خواهد بگوید اما من احساس خوبی ندارم از اینکه تک‌افتاده‌ایم. احساس خوبی ندارم که دنیا از ما می‌ترسد. حالا این ترس‌ها چه احمقانه و مجازی باشد چه عاقلانه و حقیقی. من این جو را دوست ندارم. کسانی هستند که دوست دارند. معلمی داشتیم که سر کلاس از تکه‌تکه شدن بسیجی‌ها در جنگ می‌گفت و از غرب چنان دل‌آشوبه‌اش می‌شد که انگار دارد راجع به محتویات توالت‌ها حرف می‌زند. یک‌بار صحبت کتاب‌های نویسندگان غرب شد گفت: «اونا و عوامل‌شون میان توی یه داستان یه پسر بی‌نماز و روزه رو نشون می‌دن که در زندگی‌ش موفق می‌شه و جوونای ما رو گمراه می‌کنن!» من توی ذهنم این بود که خب، مگر کسی که بی‌نماز و روزه است در زندگی موفق نمی‌شود؟ یک‌بار هم با تحکم گفت: «ما چه احتیاجی داریم به اونا؟»

جنگ هشت‌ساله خواه‌ناخواه پیوند عمیقی با کوچکترین جزئیات دینداری و ایدئولوژی پیدا کرده. طوری که خیلی‌ها نمی‌توانند تصور کنند یک رزمنده‌ی جنگ بوده که نماز نمی‌خوانده! باید کلی سند و مدرک بیاوریم و باز هم حتی خودمان هم باور نمی‌کنیم انگار! انگار هر رزمنده‌ای گزینش مذهبی می‌شده و به خط مقدم فرستاده می‌شده.

دیگر نمی‌شود راجع به جنگ فکر کرد. چون هنوز هم همه‌جا هست. همه‌جا پر است از بسیجی‌ها و سوم‌خردادی‌ها و دوم‌خردادی‌ها و سوم‌تیری‌ها و سیزده‌آبانی‌ها و فلانی‌ها و بهمانی‌هایی که در اندیشه‌ی فتح سنگرهای علم و دانش‌اند. حالا مدام هر روز شمشیرها را برکشیده و براق همه‌جای دنیا می‌بینیم. تازگی جنگ از بین رفته. بیست سال از اتمام جنگ هشت‌ساله گذشته و در این بیست سال آنقدر از جنگ خرج شده که دیگر کلیشه‌ای شده. به راحتی صحبت از جنگ‌های جدید می‌شود و راجع به آن‌ها شوخی می‌شود.

هیچی از جنگ یادم نمی‌آید به‌جز نواهایی از جبهه. مارش جنگ. کلیشه‌ی معروف: "جنگ جنگ تا پیروزی!" روی دیوارها و روی آرم برنامه‌های تلویزیون. چهره‌های بهم فشرده که اخبار جنگ را با کمترین میمیک صورت توی میکروفن‌ها بیان می‌کردند و شاید فکر می‌کردند نشان ندادن احساسات از شجاعت است.

جنگ خرج شد، تمام شد، ته‌دیگش را هم دارند می‌خورند و منتظر شعله‌های سرزنده‌ی جنگی دیگر هستند. دوباره همه زنده می‌شوند. خیلی‌ها منتظر سعادت جنگیدن‌اند. من هنوز نمی‌دانم جنگ هشت‌ساله چه بود پس فکر نمی‌کنم حرف مهمی راجع بهش زده باشم.